عصرانه بهره‌وری به میزبانی انجمن بهره‌وری ایران: تمرکز بر گندم و کارایی مصرف آب

سی و یکمین «عصرانه بهره‌وری» انجمن بهره‌وری ایران، با موضوع محوری «بهبود بهره‌وری گندم و راهکارهای افزایش کارایی مصرف آب

در شرایطی که کشور با چالش‌های جدی در زمینه منابع آبی روبروست و گندم به عنوان محوری‌ترین محصول در امنیت غذایی نقشی غیرقابل‌انکار ایفا می‌کند، ارتقای بهره‌وری آب دیگر نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر است. در همین راستا، انجمن بهره‌وری ایران سی و یکمین عصرانه خود را به موضوع «راهکارهای بهره‌وری آب در زراعت گندم» اختصاص داد. این عصرانه که عصر روز ۴ آذر با دبیری دکتر مجتبی پالوج برگزار گردید، میزبان دیدگاه‌های کارشناسی دکتر احمد زارع فیض­آبادی، دکتر حسین دهقانی سانیچ، دکتر مهدی کریمی، دکتر گودرز نجفیان و دیگر صاحب‌نظران بود تا با هم‌‌اندیشی علمی، نقشه راهی برای عبور از تنش‌های آبی در مزارع گندم ترسیم نمایند.

سید حمید کلانتری

سید حمید کلانتری، مدیر عامل انجمن بهره­وری ایران، ضمن خوشامدگویی به مهمانان گفت: هدف ما از برگزاری این جلسه فتح باب صحبت درباره بهره­وری آب و تغییر الگوی کشت است. آیا سیاست­گذاری­های انجام شده در زمینه گندم، درست و کارا بوده است؟ ممکن است حتی جمع­بندی نتایج این جلسه در اختیار دستگاه­ها نیز قرار گیرد.

او با اشاره به برگزاری عصرانه با موضوع نان (سی­امین عصرانه بهره­وری)، این جلسه را نیز در امتداد همان دانست و بررسی این زنجیره را هدف این جلسات بیان کرد.

مجتبی پالوج

دکتر مجتبی پالوج، بعنوان دبیر جلسه، ضمن تشکر از حضور مدعوین و تایید سخنان سید حمید کلانتری افزود که گندم یک کالای مهم در سراسر جهان است که در همه جا نیز کشت می­شود که سابقه و قدمت زیادی نیز دارد. کشت گندم از بین النهرین شروع شده و سپس کشت آن، بعنوان کالای استراتژیک، در سراسر جهان توسعه یافته است.

او ادامه داد: در حال حاضر حدود 800 میلیون تن گندم در جهان درحال تولید است. چین و هند حدود 250 میلیون تن از این مقدار را تولید می­کنند و پس از آن­ها اروپا قرار می­گیرد. در کشور ما نیز اصلی ترین محصول کشاورزی گندم است که 50 درصد پروتئین و انرژی گیاهی مورد نیاز از طریق آن تامین می­شود. از طرف دیگر عرضه ما حدود 1.4 برابر جهان است.

سپس افزود که در همه استان­های ما گندم کشت می­شود اما درصد تولیدی آن­ها متفاوت است. حدود 2 میلیون هکتار از زمین­های آبی ما به کشت گندم اختصاص یافته است که سطح زیر کشت خوبی است. اما به دلیل مشکلات آبی امکان افزایش سطح زیر کشت نیست. با توجه به اینکه آب مهم­ترین نهاده در تولید گندم است و امکان افزایش زیر کشت نیز وجود ندارد، باید افزایش عملکرد، کیفیت و بهره­وری داشته باشیم.

احمد زارع فیض آبادی

دکتر احمد زارع فیض آبادی با اشاره به این که گندم اولین گیاهی است که به دست بشر اهلی شده بیان کرد: حدود 25 درصد کالری مورد نیاز بشر از گندم تامین می­شود. گندم گیاهی راهبردی در دنیا است که 38 درصد انرژی مردم کشور ما را تامین می­کند؛ یعنی بیشتر از روغن، قند، شکر و برنج. حتی 41 درصد تامین پروتئین با گندم است که تامین بیشتری نسبت به گوشت دارد.

او ادامه داد: میانگین 4 ساله نشان می­دهد که 16 درصد زمین­ها در دنیا به کشت گندم اختصاص یافته و 10 درصد کل تولید محصولات زراعی است. اما در ایران این نسبت 55 درصد به 17 درصد است که نشان از بهره­وری بسیار پایین ما در کشت گندم و الگوی کشت و تناوب نامتعادل و خطرناک است.

سپس افزود: در سالیان اخیر سطح زیر کشت گندم ما حدود 20 درصد افزایش یافته که این مقدار در دنیا کمتر است. افزایش سطح زیر کشت، به خصوص زمین­های آبی، اشتباه بوده و بی­توجهی به اکولوژی کشور است. مطالعات خاک و اقلیم نشان می­دهد که سطح کل اراضی کشاورزی باید حدود 1.5 میلیون هکتار باشد. اشتباه ما این بوده که بجای بالا بردن بهره­وری گندم برای رسیدن به تولید بیشتر، سطح زیر کشت، به خصوص کشت آبی، را بالا برده­ایم.

در آخر گفت که پتانسیل کل تولید گندم آبی ما حدود 8.5 میلیون تن هست. باید با استفاده از فناوری­ها و بالا بردن بهره­وری آب، بهره­وری کل را افزایش داد تا به این پتانسیل رسید. خودکفایی ما نیز از 100 درصد به 80 درصد رسیده است. علاوه براین، در همین چند سالی که سند امنیت غذایی اجرا می­شود، شکاف بین عملکرد و آنچه برنامه ریزی شده مشاهده می­شود.

گودرز نجفیان

دکتر گودرز نجفیان بیان کرد که کاشت گندم در جهان چالش­هایی دارد و این چالش­ها ما را به شدت تحت تاثییر قرار می­دهد. این چالش­ها عبارتند از: آب، بیماری، تغذیه، تغییر اقلیم و کمبود انرژی. او افزود که پیش­بینی­هایی از 1995 انجام شد که وضعیت آبی امروز جهان را نشان می­داد و ما باید از سال­ها قبل به فکر می­بودیم. تغییر دما و بارندگی هم روی کشت گندم تاثیر دارد. افزایش دما در کشور ما بیشتر از جهان و بارندگی­ها نیز کمتر از میانگین بوده که سبب ایجاد چالش برای ما در کشت گندم شده است.

او افزود: آب و بهره­وری آب یک سری جنبه­های مهم دارد که عبارتند از: جنبه­های فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی. نقش آب در تولید، اشتغال و درآمد خیلی مهم است. از طرف دیگر بحث اکولوژیکی و سهم محیط زیست مطرح است.

دکتر نجفیان ادامه داد: باید مشوق­ها را طوری تنظیم کنیم که نظام­های زراعی متناسب با ایران و شرایط هر شهر و استان باشد. در سال­های مختلف بهره­وری آب در گندم اندازه گیری شده که هیچ وقت بهره­وری خوبی نداشتیم. در حال حاضر بهره­وری آب در گندم در ایران به طور میانگین حدود 900 گرم بر متر مکعب بوده که در استان­های مختلف این مقدار متفاوت است.

او گفت: راهکارهایی برای صرفه جویی آب وجود دارد که یکی از آن­ها سامانه­­های نوین آبیاری است که می­تواند بهره­وری را افزایش دهد. مطالعات نشان می­دهد که استفاده از این سامانه­ها هم باعث صرفه جویی آب می­شود و هم بهره­وری را بالا می­برد. اصلاح بذر هم روی بهره­وری اثر گذار است. برای مثل مطالعات نشان داده که در رقم مهرگان، به بهره­وری 1.9 کیلوگرم بر متر مکعب رسیده­ایم. موسسه اصلاح بذر از دهه 80 سعی کرده تا رقم­های بذر تولیدی را مقاوم به کم­آبی تولید و آن­ها را در این زمینه تست کند. او عوامل موثر بر بهره­وری را تکنولوژی، واریته­های جدید، مدیریت، تغذیه و آفات دانست.

او برای درک بهتر موضوع، به بررسی گندم سیروان پرداخت و اشاره کرد که در 10 سال گذشته حدود 10 میلیون لیتر صرفه جویی آب این رقم بوده است. همچنین بیان نمود که کشت این رقم به همراه آبیاری قطره­ای در کرمان سبب شده تا بهره­وری آن به حدود 2-1.6 کیلوگرم بر مترمکعب رسیده است. این موضوع نشان دهنده اهمیت ترکیب رقم مناسسب با تکنولوژی مناسب است.

حسین دهقانی سانیچ

دکتر حسین دهقانی سانیچ به بررسی تجهیزات در کشت گندم پرداخت. او بیان کرد که یک پژوهش در همدان انجام شده که کمباین­های متفاوت بررسی شدند. در این پژوهش مشخص شد که با استفاده از هرگونه کمباین، یک میلیون تن گندم هنگام برداشت گم می­شود. سپس افزود: اگر می­خواهیم یک قدم حرفه­ای برداریم، باید به تکنولوژی و تجهیزات توجه کنیم.

او ادامه داد: با توجه به همین پژوهش، اگر قیمت گندم را در 1 میلیون تن گم شده ضرب کنیم، به مبلغ 20 همت می­رسیم که با این پول می­توان طی 5 سال کل کمباین­های ایران را تعویض کرد. حدود 28-27 درصد ضایعات گندم از مزرعه تا سفره داریم که بخش زیادی از این ضایعات از سفره­ها است که حدود 8 درصد کل تلفات را منجر می­شود.

دکتر دهقانی سانیچ در انتقادی بیان کرد که دستگاه­ها به دنبال آمار هستند ولی برای این کار بودجه تخصیص نمی­دهند و ما مجبوریم از داده­ها و آمار قدیمی استفاده کنیم. در حالی که بدون آمار و ارقام دقیق نمی­توان تصمیم گرفت.

او افزود: برای کشت گندم حدود 1 میلیارد مترمکعب آب برداشت می­کنیم، در حالی که نیاز خالص گندم در کشور 400 میلیون مترمکعب است. این برداشت در هر استان متفاوت بوده و باید با توجه به نیاز استان، منابع آبی آن و شرایط منطقه سیاست گذاری متفاوتی برقرار شود. در بعضی از استان­ها، آب مجازی بیشتری صرف گندم می­شود که نباید گندم در آن­ها کاشت. اگر بخواهیم آب مجازی کمتری در گندم مصرف کنیم، باید روی تکنولوژی آن سرمایه گذاری کنیم.

دکتر دهقانی ادامه داد: کشور باید در بخش کشاورزی به اقلیم هوشمند بشود. در حال حاضر اصلا این طور نیست. از طرف دیگر دانش کشاورزان در بخش هواشناسی کم است و فقط بارندگی را چک می­کنند و به سایر موارد بی­توجه­اند. آبیاری قطره­ای در دنیا توصیه شده ولی در ایران کم استفاده می­شود. بهره­وری آبیاری قطره­ای گندم در ایران کم است، زیرا کشاورز نگران است تا محصول دچار تنش نشود.

او در آخر توصیه کرد: باید ارقام مناسب گندم را شناسایی و تولید کنیم و برای بهره­وری گندم باید کار را از موارد و مکان­هایی شروع کرد که پتانسیل دارند و نه مواردی که کار روی آن­ها سخت و زمان­بر است.

مهدی کریمی

دکتر مهدی کریمی بیان کرد که فرایند­های مختلفی با سهم­های متفاوتی در بهره­وری آب موثرند. در زنجیره گندم تا سفره با یک زنجیره چند مجهولی در کشور روبه­رو­ایم که مصرف کننده در آن نقشی ندارد. با قیمت یارانه­ای نان، مصرف کننده را به در دادن آن دعوت کرده و تنبیهی نیز وجود ندارد. او یکی از دلایل ضایعات را استفاده از ارقام نامناسب گندم برای مصارف مختلف دانست؛ مثلا استفاده از رقم مناسب کیک و شیرینی برای پخت نان.

او ادامه داد: برای افزایش عرضه سه راه داریم: 1. افزایش سطح زیر کشت که دیگر پاسخگو نیست. 2. افزایش بهره­وری. 3. کاهش ضایعات که به نسبت کار راحت­تری است. در این راستا باید گفت که 15 درصد گندم هنگام سبوس­گیری از بین می­رود که باید کاهش یابد. از طرف دیگر در فرایندهای نانوایی ما هیچ پیشرفتی نکرده­ایم و صرفا فرایندها را رباتیک کرده­ایم.

دکتر کریمی افزود: باید ارقام مختلف گندم که در کشور کشت می­شوند را شناسایی کرده و هر رقم را به محصول نهایی خودش اختصاص دهیم. ولی این اتفاق به دلیل هزینه­های حمل، یارانه­ها و غیره نمی­افتد. برای هیچ کس کیفیت گندم مهم نیست و تنها چیزی که اهمیت دارد، کمیت آن است. بخشی از ضایعات به دلیل سن گندم است. در زنجیره گندم همه باید بدانند بخاطر رضایت در حوزه نان، نباید آب و منابع را هدر داد و این از طریق آزادسازی قیمت نان ممکن می­شود. همچنین کاهش سبوس گیری و افزایش درجه استخراج آرد باعث افزایش 1 میلیون تنی گندم می­شود.

فریبرز عباسی

دکتر فریبرز عباسی که به صورت مجازی در جلسه حضور داشت به بیان کوتاه نکته­هایی پرداخت. او گفت: براساس ارزیابی­ها 70 میلیارد آب مصرفی ما بوده در حالی که نیاز ناخالص آب ما حدود 60 تا 90 میلیارد است. سطح زیر کشت باید 8-7 میلیون هکتار باشد که در حال حاضر حدود 9.6 میلیون هکتار است.

او ادامه داد: ما نمی­توانیم آب مصرفی را کمتر کنیم چون در حال حاضر در همه جا کم آبیاری داریم. در نتیجه راه حل کاهش سطح زیرکشت است تا آب کمتری مصرف شود. کاهش سطح زیر کشت را باید از مکان­هایی شروع کرد که امکان و پتانسیل این کار را داشته باشند.

دکتر عباسی گفت: اگر اراضی کم بازده را از چرخه تولید حذف کنیم، بهره­وری از 0.7 به 1.2 کیلوگرم بر مترمکعب می­رسد. این اراضی حدود 1 میلیون هکتار هستند که 1.2 میلیون تن از تولید گندم را برعهده دارند. این در حالی است که این اراضی 5 میلیارد مترمکعب آب مصرف می­کنند. افزایش راندمان آبی در اراضی پربازده باعث می­شود تا حذف اراضی کم بازده تاثیری در مقدار تولید نداشته باشد. همچنین توجه به خاک نیز ضروری است. خاک مناسب باعث افزایش بهره­وری می­شود.

احمد زارع فیض­آبادی

دکتر زارع فیض­آبادی در بخش دوم سخنانش، افزایش سطح زیر کشت را به سه دلیل کمبود آب، عدم امکان گسترش اراضی و تغییرات اقلیمی را نادرست دانست. او تنها راه افزایش تولید را بالا بردن بهره­وری برشمرد.

او افزود: بالا بردن بهره­وری عوامل مختلفی دارد که عبارتند از: ژنتیک و ارقام بذر، دسترسی به فناوری­های دنیا، اقلیم (میزان بارندگی، درجه حرارت، رطوبت نسبی، میزان تشعشع)، مقدار، زمان، ترکیب، نوع و نحوه مصرف آب، نهاده‌های تولید و عملیات زراعی، برنامه‌ریزی دقیق که در حال حاضر نه در کوتاه و میان مدت و نه در بلند مدت وجود ندارد، کاهش تلفات و ضایعات گندم و نان، مدیریت بازار و درآمد کشاورزان و ناکارآمدی سیاست‌ها و عدم تنظیم برنامه‌های تولید پایدار.

او ادامه داد: خام ما نیز از نظر مواد آلی دچار کمبود است. میزان کربن آلی حدود 62 درصد از خاک‌های زراعی ایران کمتر از یک درصد است و تنها 14 درصد از خاک‌های ایران بیش از 1.5 درصد کربن آلی دارند و بررسی­ها روند نزولی آن را نیز نشان می­دهند.

دکتر زارع فیض­آبادی گفت: متوسط تولید گندم و جو ما در سال 1378-175 حدود 60 درصد بوده که در سال زراعی قبلی به 71 درصد رسیده است. این در حالی است که مقدار تعیین شده در سند 58 درصد بوده که خود گویای شکاف عمیق بین عملکرد و برنامه­ریزی است.

او بیان کرد که در کشاورزی حفاظتی تنها به بی­خاکورزی توجه می­شود در حالی که مواردی مثل پوشش دائم سطح خاک با بقایای گیاهی به مقدار کافی و تناوب زراعی مناسب و متنوع بسیار مهم­تر هستند. اگر 4 جز این روش همراه با هم نباشند، اصلا کشاورزی حفاظتی وجود نخواهد داشت.

همچنین او چالش­هایی در به زراعی گندم برشمرد از جمله: چالش­های بازرگانی، چالش­های تغذیه که نسبت­های جهانی از سبد غذایی را رعایت نمی­کنیم، چالش­های خسارت­زا، چالش­های مکانیزاسیون، چالش­های آبیاری. در آخر او 17 راهبرد تحقق تولید پایدار گندم مانند قبول تغییر رویکرد، تمرکز بر کاهش خلأ عملکرد، حمایت از خصوصی‌سازی صنعت بذر و هوشمندسازی آبیاری را برشمرد.